ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸਤਗੁਰੂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਆਸਰਾ॥
"ਸੱਤ ਪੁਰਖ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤ, ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪੀ ਰਾਮ"
ਲੈ ਲਉ ਲੋਕੋ ਨਾਮ, ਸਰਸੇ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇ ਦਾ!
Saturday, May 29, 2010
Friday, May 28, 2010
ਮੇਰਾ ਨਾਂ- ਗੁਰਮੇਲ ਸਰਾਂ
ਮੇਰਾ ਨਾਂ- ਗੁਰਮੇਲ ਸਰਾਂ
ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਮੂਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸੋ ਐਂਡ ਸੋ ਸਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਰਾ ਹੈ; ਸਰਾਂ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਾ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਇਹ।ਇਹ ਕੋਈ ਗੋਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਹੈ।ਮੇਰਾ ਇਹ ਲੇਖ, ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਗੋਰੇ ਦੇ ਪੁੱਟੇ ਬੋਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੰਗ-ਤੜਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਕਲਾਵਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤ-ਧੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਾਂ; ਸਿਵਾਇ ਮਾਸੀ ਦੀ ਧੀ ਮਿੱਠੋ ਦੇ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਸੀ।(ਸਹੁਰੀਂ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੇਬੇ ਮਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਈ; ਉਸ ਦੀ ਸੱਸ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਤੇਰੀ ਸਕੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਤੂੰ ਏਨਾ ਰੋਂਦੀ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?) ਦੋਵੇਂ ਮਾਂਵਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਦੂਜੀ ਬੇਬੇ ਨੇ ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਜੰਮ ਦਿੱਤੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਨਸੀਬ ਕੌਰ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ; ਖੌਰੇ ਸੌਂਕਣ ਦੀ ਔਲਾਦ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਮਾਲਕ ਨਾ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਨਸੀਬ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਾਧ ਦੇ ਡੇਰੇ ‘ਤੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ।ਚਾਲੀ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰੀਆਂ।ਫੇਰ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਆਇਆ! ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਡੀ.ਸੀ.। ਪੁੱਤ ਜੰਮਣ ਦਾ ਏਨਾ ਚਾਅ ਵੀ ਕੀ ਆਖੇ! ਇਹ ਸੀ ਸੰਨ 1957।
ਸੰਨ 1962। ਬਾਪੂ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਸਕੂਲ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸੌ ਕੁ ਗਜ਼ ਪਿਛਾਂਹ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਡੀ.ਸੀ. ਤੇਰਾ ਸਕੂਲ ‘ਚ ਕੀ ਨਾਂਅ ਲਿਖਾਈਏ? ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਾਂਦਿੱਤਾ ਲਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ!” ਗੁਰਾਂਦਿੱਤਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚਹਿਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਦਾੜੀ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਢਕਦੀ ਸੀ।ਮੈਂ ਤਟਫਟ ਬੋਲਿਆ: “ਬਾਪੂ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਗੁਰਾਂਦਿੱਤਾ ਨਹੀ ਲਿਖਾਉਣਾ।“ ਉਹ ਬੋਲਿਆ: “ਫੇਰ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਗੁਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਸੋਚ ਲੈ।“ ਸਾਡੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ‘ਚੋ ਸਕੀਰੀ ‘ਚ ਇੱਕ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਗਦੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਸੀ, ਜੋ ਬੰਦਾ ਮੈਂਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਲਿਖਾ ਦਿਉ।
ਬਾਪੂ ਨੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿਹੁੰ ਮਾਸਟਰ (ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕਲਾਸ ਫੈਲੋ ਸੀ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਨਾ ਫੜਾਉਂਦਿਆ ਕਿਹਾ: “ਹਰਨਾਮ, ਤੇਰਾ ਭਤੀਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।“ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਰਜਿਸਟਰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ‘ਗੁਰਮੇਲ’।
ਸਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਭੂਆ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਈ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਕੋਈ ਮਿਲਿਆ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਜਿਹੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਮੈਂ ਆਪ ਰੱਖਿਆ?'
ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਮੂਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸੋ ਐਂਡ ਸੋ ਸਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਰਾ ਹੈ; ਸਰਾਂ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਾ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਇਹ।ਇਹ ਕੋਈ ਗੋਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਹੈ।ਮੇਰਾ ਇਹ ਲੇਖ, ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਗੋਰੇ ਦੇ ਪੁੱਟੇ ਬੋਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੰਗ-ਤੜਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਕਲਾਵਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤ-ਧੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਾਂ; ਸਿਵਾਇ ਮਾਸੀ ਦੀ ਧੀ ਮਿੱਠੋ ਦੇ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਸੀ।(ਸਹੁਰੀਂ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੇਬੇ ਮਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਈ; ਉਸ ਦੀ ਸੱਸ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਤੇਰੀ ਸਕੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਤੂੰ ਏਨਾ ਰੋਂਦੀ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?) ਦੋਵੇਂ ਮਾਂਵਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਦੂਜੀ ਬੇਬੇ ਨੇ ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਜੰਮ ਦਿੱਤੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਨਸੀਬ ਕੌਰ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ; ਖੌਰੇ ਸੌਂਕਣ ਦੀ ਔਲਾਦ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਮਾਲਕ ਨਾ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਨਸੀਬ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਾਧ ਦੇ ਡੇਰੇ ‘ਤੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ।ਚਾਲੀ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰੀਆਂ।ਫੇਰ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਆਇਆ! ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਡੀ.ਸੀ.। ਪੁੱਤ ਜੰਮਣ ਦਾ ਏਨਾ ਚਾਅ ਵੀ ਕੀ ਆਖੇ! ਇਹ ਸੀ ਸੰਨ 1957।
ਸੰਨ 1962। ਬਾਪੂ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਸਕੂਲ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸੌ ਕੁ ਗਜ਼ ਪਿਛਾਂਹ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਡੀ.ਸੀ. ਤੇਰਾ ਸਕੂਲ ‘ਚ ਕੀ ਨਾਂਅ ਲਿਖਾਈਏ? ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਾਂਦਿੱਤਾ ਲਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ!” ਗੁਰਾਂਦਿੱਤਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚਹਿਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਦਾੜੀ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਢਕਦੀ ਸੀ।ਮੈਂ ਤਟਫਟ ਬੋਲਿਆ: “ਬਾਪੂ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਗੁਰਾਂਦਿੱਤਾ ਨਹੀ ਲਿਖਾਉਣਾ।“ ਉਹ ਬੋਲਿਆ: “ਫੇਰ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਗੁਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਸੋਚ ਲੈ।“ ਸਾਡੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ‘ਚੋ ਸਕੀਰੀ ‘ਚ ਇੱਕ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਗਦੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਸੀ, ਜੋ ਬੰਦਾ ਮੈਂਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਲਿਖਾ ਦਿਉ।
ਬਾਪੂ ਨੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿਹੁੰ ਮਾਸਟਰ (ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕਲਾਸ ਫੈਲੋ ਸੀ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਨਾ ਫੜਾਉਂਦਿਆ ਕਿਹਾ: “ਹਰਨਾਮ, ਤੇਰਾ ਭਤੀਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।“ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਰਜਿਸਟਰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ‘ਗੁਰਮੇਲ’।
ਸਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਭੂਆ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਈ ਨੇ ਰੱਖਿਆ, ਕੋਈ ਮਿਲਿਆ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਜਿਹੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਮੈਂ ਆਪ ਰੱਖਿਆ?'
Wednesday, May 26, 2010
ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ
ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ
ਸਾਡੇ ਵਾੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਘਰ। ਗੋਤ ਦਾ ਢਿੱਲੋਂ ਸੀ। ਢਿੱਲਵਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 60-60 ਕਿੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਟਰੈਂਡ ਆੱਵ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਲਿਖਾਂਗਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖਿਸਕਣ ਨਾਲ ਖਿਸਕ ਕੇ ਆਏ ਹਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ) ਪਰ ਕੁੱਝ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਲ੍ਹੀ।ਚਹਿਲਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਬਾਬੂ ਰਜ਼ਬ ਅਲੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਗੁੰਜ਼ਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।(ਸੌਰੀ ਪ੍ਰੇਮ!)
ਹਾਂ, ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ ਵੱਲ ਮੁੜਾਂ! ਮੇਰੀ ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲਣ ਬਾਅਦ ਮੈ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੂੰਡੇ-ਘੋਟਣੇ ਨਾਲ ਦਵਾਈਆਂ ਰਗੜਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਆਹਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਹਕੀਮ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਹਿਕਮਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿੱਕਲ ਗਈ।
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਹੱਡਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ/ਚੰਗਾ ਹਸਪਤਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪਿਉ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਆਖਿਰ, ਪਿੰਡ ਆਏ ਕੋਲ ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਆਪ ਤੁਰ ਕੇ ਆਇਆ। ਬੋਲਿਆ: “ਬਾਬੂ ਸਿਆਂ! ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਏਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ।“ ਉਸ ਦੀ ‘ਦਵਾਈ’ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸਵਰਗੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੂੰਡੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਘੋਟਦਾ ਦੇਖਿਆ।
ਉਦੋਂ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਬੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੰਕਲਪ ਵੱਖਰੇ ਹੁਂਦੇ ਸਨ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ।ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਨੂੰ ਢੁਕ ਚੁੱਕੇ ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜੱਟ ਆਪਣੀ ਧੀ- ਭੈਣ ਵਿਆਹੁਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਮੁੱਲ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਲੈ ਆਇਆ। ਮਜ਼ਬਣ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਵੱਸ਼ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਰੂਹ ਸੀ ਉਹ। ਪਿੱਛੋਂ “ਮੂਹਰੀ” ਵਿੱਚ ਇਕ ਕੁੜੀ ਲਿਆਈ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਭਾਗ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਤਿੰਨ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਦਾ ਬਾਪ ਬਣਿਆ ਹਕੀਮ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾਸਤਾਨ-ਇ-ਫਨਾਹੀ!
ਤਿੰਨੇ ਮੁੰਡੇ ਲਫੰਡਰ ਨਿੱਕਲੇ। ਵਿਚਾਲੜਾ ਰੂਪ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਦਾ ਨਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਵੱਡਾ ਗੋਰਾ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਲੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ!
ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ, ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤਾਂ ਗੋਰੇ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬੰਗਾਲਣ ਇਕ ਜੁਆਕੜੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ।ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਮੈਂ ਉਸ ਬੰਗਾਲਣ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ (ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੀ ਤੇ ਸਮਝਦੀ ਸੀ): “ਅੰਬੋ, ਤੂੰ ਇਸ ਡੰਗਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਫਸ ਗਈ?” ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਬੋਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ: “ਪੁੱਤ, ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਇਹ ਡੰਗਰ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫਰਾਟੇ ਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।ਲਾਈਕ ਐਨੀ ਜੈਂਟਲਮੈਨ!”
ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਆਦਮੀ ਤੇ ਫਰਾਟੇਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਆਈ ਵਾਂਡਰਡ! ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਲ਼ਾ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੁਲਿਟਨ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਦੁਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਨਿਊਜ਼-ਰੀਡਰ ਦੇ ਅਕਸੈਂਟ ਸਮੇਤ!
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੋਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬੋਰ ਕਰ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਟੱਟੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦਰ-ਗੁਜ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੱਟੇ ਬੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬੋਰ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਕਿੱਧਰ-ਕਿੱਧਰ ਦੀ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਰ ‘ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਵਲ-ਵਿੰਗ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਵਾੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਘਰ। ਗੋਤ ਦਾ ਢਿੱਲੋਂ ਸੀ। ਢਿੱਲਵਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 60-60 ਕਿੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਟਰੈਂਡ ਆੱਵ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਲਿਖਾਂਗਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖਿਸਕਣ ਨਾਲ ਖਿਸਕ ਕੇ ਆਏ ਹਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ) ਪਰ ਕੁੱਝ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਲ੍ਹੀ।ਚਹਿਲਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਬਾਬੂ ਰਜ਼ਬ ਅਲੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਗੁੰਜ਼ਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਗੋਤ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।(ਸੌਰੀ ਪ੍ਰੇਮ!)
ਹਾਂ, ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ ਵੱਲ ਮੁੜਾਂ! ਮੇਰੀ ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲਣ ਬਾਅਦ ਮੈ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੂੰਡੇ-ਘੋਟਣੇ ਨਾਲ ਦਵਾਈਆਂ ਰਗੜਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਆਹਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਹਕੀਮ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਹਿਕਮਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿੱਕਲ ਗਈ।
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਹੱਡਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ/ਚੰਗਾ ਹਸਪਤਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪਿਉ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਆਖਿਰ, ਪਿੰਡ ਆਏ ਕੋਲ ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਆਪ ਤੁਰ ਕੇ ਆਇਆ। ਬੋਲਿਆ: “ਬਾਬੂ ਸਿਆਂ! ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਏਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ।“ ਉਸ ਦੀ ‘ਦਵਾਈ’ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸਵਰਗੀ ਮਾਂ ਲਈ ਕੂੰਡੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਘੋਟਦਾ ਦੇਖਿਆ।
ਉਦੋਂ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਬੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੰਕਲਪ ਵੱਖਰੇ ਹੁਂਦੇ ਸਨ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ।ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਨੂੰ ਢੁਕ ਚੁੱਕੇ ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜੱਟ ਆਪਣੀ ਧੀ- ਭੈਣ ਵਿਆਹੁਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਮੁੱਲ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਲੈ ਆਇਆ। ਮਜ਼ਬਣ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਆਵੱਸ਼ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਰੂਹ ਸੀ ਉਹ। ਪਿੱਛੋਂ “ਮੂਹਰੀ” ਵਿੱਚ ਇਕ ਕੁੜੀ ਲਿਆਈ ਸੀ।ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਭਾਗ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਤਿੰਨ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਦਾ ਬਾਪ ਬਣਿਆ ਹਕੀਮ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾਸਤਾਨ-ਇ-ਫਨਾਹੀ!
ਤਿੰਨੇ ਮੁੰਡੇ ਲਫੰਡਰ ਨਿੱਕਲੇ। ਵਿਚਾਲੜਾ ਰੂਪ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਦਾ ਨਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਵੱਡਾ ਗੋਰਾ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਲੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ!
ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ, ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤਾਂ ਗੋਰੇ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬੰਗਾਲਣ ਇਕ ਜੁਆਕੜੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ।ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਮੈਂ ਉਸ ਬੰਗਾਲਣ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ (ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੀ ਤੇ ਸਮਝਦੀ ਸੀ): “ਅੰਬੋ, ਤੂੰ ਇਸ ਡੰਗਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਫਸ ਗਈ?” ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਬੋਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ: “ਪੁੱਤ, ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਇਹ ਡੰਗਰ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫਰਾਟੇ ਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।ਲਾਈਕ ਐਨੀ ਜੈਂਟਲਮੈਨ!”
ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਆਦਮੀ ਤੇ ਫਰਾਟੇਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਆਈ ਵਾਂਡਰਡ! ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਲ਼ਾ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੁਲਿਟਨ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਦੁਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਨਿਊਜ਼-ਰੀਡਰ ਦੇ ਅਕਸੈਂਟ ਸਮੇਤ!
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੋਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬੋਰ ਕਰ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਟੱਟੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦਰ-ਗੁਜ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੱਟੇ ਬੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬੋਰ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਕਿੱਧਰ-ਕਿੱਧਰ ਦੀ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਰ ‘ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਵਲ-ਵਿੰਗ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ ਦਾ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਰੁਲ਼ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਸ਼, ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਤੋਂ ਹਿਕਮਤ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ!
ਅਗਲੀ ਛੁਰਲੀ: ਮੇਰਾ ਨਾਂ-ਗੁਰਮੇਲ ਸਰਾਂ
Monday, May 24, 2010
ਆਮਦਗੀਆਂ ਤੇ ਰੁਖ਼ਸਤੀਆਂ
ਆਮਦਗੀਆਂ ਤੇ ਰੁਖ਼ਸਤੀਆਂ
5 ਮਈ 2005। ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਲੇਹ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉਤੇ ਉਤਰਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਹੋਈ: ਅਸੀਂ ਲੇਹ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉਤੇ ਉਤਰਨ ਲੱਗੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਾਪਮਾਨ ਮਨਫੀ ਤਿੰਨ ਡਿਗਰੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਕੋਟ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਦ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੋਟ ਪਾ ਲਵਾਂ।ਪਾ ਲਿਆ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੱਡੀ ਭੇਜ ਦਿਉ। ਗੱਡੀ ਪੌਣਾ ਘੰਟਾ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਮਨਫੀ ਤਿੰਨ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ ਲੇਹ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦਾ। ਟੈਕਸੀ ਕੀਤੀ, ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਨਿਊਜ਼ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਡੋਲਮਾ ਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਨਿਊਜ਼ਰੀਡਰ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ 9 ਵਜੇ ਵਾਲੇ ਬੁਲਿਟਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਬੋਲ ਦਿਉ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੂਚਨਾ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਰਾ ਨੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ 9 ਵਜੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਯਾਰਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਠਾਹ-ਸੋਟਾ ਬਣ ਕੇ ਵੱਜੀ। ਬੋਲ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਜਾ ਖਲਲ ਪਾਇਆ। ਰਹਿੰਦੀ-ਖੂੰਹਦੀ ਦੀ ਵੀ ਜੜ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੁੱਭ ਅਵਸਰਾਂ ਉਤੇ ਮੈ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਟੌਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਫੁਰਰ-ਫੁਰਰ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਕਲਣ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਹੰਕਾਰੀ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉਤੇ ਗੱਡੀ ਨਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਹਿਮਾਕਤ ਨੇ ਇਕ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਜੰਗ ਡੇਢ ਸਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਯਾਰਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ।ਉਸ ਹੰਕਾਰਨ ਦੀ ਮੈਂ ਪਿੱਠ ਲੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਫੇਰ ਸਹੀ।
6 ਅਕਤੂਬਰ 2006।ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪਾਈ।ਰਾਹੁਲ ਸ਼ਰਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕੈਜੂਅਲ ਨਿਊਜ਼ ਐਡੀਟਰ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹੀ ਲੇਹ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨਾਮਾ। ਭਾਰਤੀ ਸੂਚਨਾ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਰਾ ਨੇ ਅੱਜ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ!
ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਵਾਲੇ ਬੁਲਿਟਨ ਦੀ 10 ਵਜੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਮੀਂ ਪੰਜ ਵਜੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਦਾ ਅਤੇ 7 ਵਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਬੁਲਿਟਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਸ ਵਜੇ ਵਾਲਾ ਬੁਲਿਟਨ ਵੀ ਲਾਈਵ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, 12:30 ‘ਤੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ, ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਦਸ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤੀਂ 9:30 ਵਜੇ ਇਕ ਹੋਰ ਬੁਲਿਟਨ ਚਾਲੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ।
ਸਾਡੇ ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੂ ਨਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਕੈਜੂਅਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਨੀ-ਐਤ ਨੂੰ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਗਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉਤੇ ਨਕਾਸ਼ੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ‘ਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੀਂਹ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੈਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਮੈਂ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਿਊਜ਼ਰੀਡਰ ਵਰਿੰਦਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ‘ਸਰ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪੈਣਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਣੀਦਾ ਹੈ?” ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੱਟ ਕਹੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਗਿੱਲ ਮਿਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜੱਟ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਲੋਂ ਨਿਊਜ਼ ਰੂਮ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾ ਉਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੋਜ਼ 2-3 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਖਰੀਦਣਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ!
ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੱਕੀ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਕਦੇ ਰੁਖਸਤੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਪਰ ਇਸ ਵੇਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਪਾਰਟੀ ਜ਼ਰੂਰ ਲਵਾਂ। ਮੈਂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪੱਗ ਸਜਾ ਲਈ। ਫੁਰਰ ਫੁਰਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਉੱਤਰ ਪਈਆਂ। ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ੀ ਦਿਵਾਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੇਰੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ, ਮੌਨ ਤਸਵੀਰ ਸਮੇਤ ਲੱਗੀ।
ਰਾਜਬੀਰ ਜੌਹਲ ਨਾਂ ਦੀ ਨਿਊਜ਼ ਰੀਡਰ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਏ-ਤੀਏ ਦਿਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਜੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ ਕਿ ਏਨੀ ਪਰਫੈਕਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ! ਏਅਰ ਫੋਰਸ ‘ਚੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਉਸ ਸੱਜਣ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ: ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮੜਾਸੇ ਵਾਲਾ ਬੂਝੜ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਬੋਲੂ!
ਅਗਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਰਿੰਗ ਸੈਰੇਮਨੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਹਿ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪੱਗੜ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਤਾਂ ਮੈਂਨੂੰ ਰੱਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾ ਫੁਰਰ-ਫੁਰਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਵਾਂ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਸਮਝ ਪਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮੜਾਸੇ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਕੋਈ ਬੂਝੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
(ਅਗਲਾ ਲੇਖ: ਜੰਗ ਸਿਹੁੰ ਹਕੀਮ)
Saturday, May 22, 2010
Saturday Musings: ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੇ ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ
ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੇ ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ
ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਕਾਲਮ। ਸੁੱਖ ਸਿੱਧੂ ਪੁਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਚਾਚਾ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਏਨੇ ਸਾਲ?’ ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਹੈ: ‘ਕਾਕਾ, ਤੂੰ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਉੱਠਿਆ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬੈਠਾ ਸਾਂ।ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਠ ਪਿਆ ਹਾਂ।‘
ਬਾਪੂ ਜਾਂ ਪਿਉ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਡੈਡ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਣੇ ਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ।ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਨਾਨਕੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਥੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਸਕੀਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਕੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਮਲੋਟ-ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਭਰਾ ਤੇ ਭੈਣ ਵੱਲੋਂ ਬਾਜ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਤੇ ਮੈਂ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ: ਖੌਰੇ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲਗਦਾ ਹੈ! ਖੈਰ, ਸਮਾਂ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।(ਬਾਪੂ ਤੇ ਪਿਉ ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧਾ ਪਿਉ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਦੋ ਤੀਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਪਿਉ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ।)
ਪਿਉ ਸ਼ਬਦ ਉਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਕਾਰਣ ਹੀ ਕਰਤਾ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਆਹਰ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ।(ਕਰਤਾ ਨੇ, ਕਰਮ ਕੋ, ਕਰਨ ਸੇ ਆਦਿ ਨਾਮੀ ਇਕ ਮੁਹਾਰਨੀ ਵੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਜੋ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਟਾ ਲਾ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਿੱਖਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਈ) ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਮੇਰਾ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ’ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀ ਭਾਉਂਦੇ। ਸੱਸ ਕਦੇ ਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ।
ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਤੋਂ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਨਾੜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੀ ਕੁਤਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਭੁਗਤਿਆ। ਇਹ ਕੁਤਾਹੀ ਸੀ ‘ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ’ ਨੂੰ ‘ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ’ ਲਿਖਣਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰੂਸੀ ਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ‘ਵੀ’ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ‘ਫ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰੈਜ਼ਨੇਫ, ਖਰੁਸ਼ਚੇਫ, ਬੋਰਸ਼ਨੇਫ, ਆਦਿ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖੇ ਵੈਬਸਟਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਰੀਅਮ ਦੇ ‘ਜੀਵਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼’ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਇੰਕਸ਼ਾਫ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਲੇਖਕ/ਕਵੀ (ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਮੂਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਡੁਲ੍ਹ-ਡੁਲ੍ਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਨਾਂ ਏਨੇ ਸਾਲ ਗਲਤ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।
ਕੁੱਝ ਹਫਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਨਹੀਂ ‘ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ’ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਲੇਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਪੱਤਰ ਉਸ ਲੇਖ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, ਜੇ ਉਹ ਵਾਲੀਆ ਛਾਪ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਧਾਣੀ ਨਾ ਫੇਰਨੀ ਪੈਂਦੀ।
ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਕਾਲਮ। ਸੁੱਖ ਸਿੱਧੂ ਪੁਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਚਾਚਾ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਏਨੇ ਸਾਲ?’ ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਹੈ: ‘ਕਾਕਾ, ਤੂੰ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਉੱਠਿਆ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬੈਠਾ ਸਾਂ।ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਠ ਪਿਆ ਹਾਂ।‘
ਬਾਪੂ ਜਾਂ ਪਿਉ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਡੈਡ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਣੇ ਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ।ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਨਾਨਕੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਥੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਸਕੀਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਕੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਮਲੋਟ-ਅਬੋਹਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਭਰਾ ਤੇ ਭੈਣ ਵੱਲੋਂ ਬਾਜ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਤੇ ਮੈਂ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ: ਖੌਰੇ ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲਗਦਾ ਹੈ! ਖੈਰ, ਸਮਾਂ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।(ਬਾਪੂ ਤੇ ਪਿਉ ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧਾ ਪਿਉ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਦੋ ਤੀਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਪਿਉ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ।)
ਪਿਉ ਸ਼ਬਦ ਉਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਮੰਥਨ ਕਰਨ ਕਾਰਣ ਹੀ ਕਰਤਾ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਆਹਰ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ।(ਕਰਤਾ ਨੇ, ਕਰਮ ਕੋ, ਕਰਨ ਸੇ ਆਦਿ ਨਾਮੀ ਇਕ ਮੁਹਾਰਨੀ ਵੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਜੋ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਟਾ ਲਾ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਿੱਖਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਈ) ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਮੇਰਾ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ’ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀ ਭਾਉਂਦੇ। ਸੱਸ ਕਦੇ ਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ।
ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਤੋਂ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਨਾੜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੀ ਕੁਤਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਭੁਗਤਿਆ। ਇਹ ਕੁਤਾਹੀ ਸੀ ‘ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ’ ਨੂੰ ‘ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ’ ਲਿਖਣਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰੂਸੀ ਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ‘ਵੀ’ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ‘ਫ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰੈਜ਼ਨੇਫ, ਖਰੁਸ਼ਚੇਫ, ਬੋਰਸ਼ਨੇਫ, ਆਦਿ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖੇ ਵੈਬਸਟਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਰੀਅਮ ਦੇ ‘ਜੀਵਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼’ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਇੰਕਸ਼ਾਫ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਲੇਖਕ/ਕਵੀ (ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਮੂਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਡੁਲ੍ਹ-ਡੁਲ੍ਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਨਾਂ ਏਨੇ ਸਾਲ ਗਲਤ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।
ਕੁੱਝ ਹਫਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹਮਜ਼ਾਤੋਫ ਨਹੀਂ ‘ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ’ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਲੇਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਪੱਤਰ ਉਸ ਲੇਖ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, ਜੇ ਉਹ ਵਾਲੀਆ ਛਾਪ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਧਾਣੀ ਨਾ ਫੇਰਨੀ ਪੈਂਦੀ।
Friday, May 21, 2010
ਕਾਂ-ਕਥਾ
ਕਾਂ-ਕਥਾ
ਕਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੌ ਕਥਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿਰ ‘ਚ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।
ਇਕ ਚੁਟਕਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਅੱਜ ਦੀ ਕਥਾ। (ਬੋਕ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਸਰਾਕਥਾਵਾਂ’ ਨਾ ਰੱਖ ਲਈਏ?) ਪਹਿਲਾਂ ਚੁਕਟਲਾ! ਕਹਿੰਦੇ ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਆਇਆ ਫੌਜੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਨੇਰੇ ਉਤੇ ਆ ਕੇ ਇਕ ਕਾਂ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਮਾਤਾ, ਯੇਹ ਕਿਆ ਜਾਨਵਰ ਹੈ?” ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਪੁੱਤ ਇਹ ਉਹੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ‘ਚੋਂ ਰੋਟੀ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫੌਜੀ ਬੋਲਿਆ: ‘ਅੱਛਾ, ਅੱਛਾ, ਯੇ ਕਊਆ ਹੈ!” ਭਾਵ ਫੌਜੀ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਾਂ ਨੂੰ ਕਊਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ!
ਲਕਸ਼ਮਣਨ ਨਰਾਇਣਨ ਨੇ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਾਲੇ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਣਖੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਚਿੱਤਰਿਆ। (ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ। ਅਮੂਮਨ ਕਾਲੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਣ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬੱਗੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ-ਲਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਨਿਰੂਪਮਾ ਦੀਦੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।) Something titled 'Bovine....'.
1967 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੱਸੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਿੱਕਰ ਉਤੇ ਕਾਂ-ਕਾਂਉਣੀ ਨੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅੰਡੇ ਦਿੱਤੇ, ਬੱਚੇ ਕੱਢੇ। ਚਾਰ। ਮੈਥੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕ ਦਿਨ ਕਿੱਕਰ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।ਉਥੋਂ ਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਣ ਸਾਰ ਮੈਂ ਛੋਟੇ ਕਸੀਏ ਨਾਲ ਇਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਟੇ ਲਾਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਂ-ਕਾਉਣੀ ਨੇ ਬਥੇਰਾ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ, ਕਿੱਕਰ ਉਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇ ਠੁੰਗਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ ਡਰਿਆ ਕਰਦੇ ਨੇ? ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਧਾਨਕੀਆਂ ਘਾਹ ਖੋਤ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਝੋਲੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿੰਦੇ-ਝੱਟੇ ਝੋਲੀ ਨਾਲ ਦੇ ਖਾਲ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਢੇਰੀ ਉਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਕ ਇਕ ਧੜ ਅਤੇ ਇਕ ਇਕ ਸਿਰ ਚਾਰਾਂ ਧਾਨਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਕੱਲੀ ਇਕੱਲੀ ਨੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠ ਕੇ ‘ਤਮਾਸ਼ਾ’ ਦੇਖਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲ਼ਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਗਏ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਅਣਭੋਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ 1967 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਉਸ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂਨੂੰ ਪਿਛਲੇ 43 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। (ਉਹ ਕਿੱਕਰ ਵੱਢ ਕੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਟਾਹਲੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਵੱਟ ਉਤੇ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੀ। ਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਸੀ ਉਸ ਟਾਹਲੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ।)
ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਦੋ ਕੌਨੀਫਰਸ (Conifers) (ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਕਹਾਂਗਾ) ਦੇ ਦਰਖਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਦੋ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਸਨ। ਬੱਚੇ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਸਨ ਦੋਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ। ਕਾਂਉਣੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਇਕ ਕਾਂ ਪਹਿਰੇ ‘ਤੇ ਬਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਚੋਗਾ ਚੁਗਣ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਨਿਊਜ਼ ਰੂਮ ‘ਚੋਂ ਆਪਣੇ ਕੁਆਰਟਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਕਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਗੰਜੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਠੁੰਗਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਹ 1967 ਵਾਲੇ ਘੱਲੂ-ਘਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ‘ਚੋ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!
ਕਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੌ ਕਥਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿਰ ‘ਚ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।
ਇਕ ਚੁਟਕਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਅੱਜ ਦੀ ਕਥਾ। (ਬੋਕ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਸਰਾਕਥਾਵਾਂ’ ਨਾ ਰੱਖ ਲਈਏ?) ਪਹਿਲਾਂ ਚੁਕਟਲਾ! ਕਹਿੰਦੇ ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਆਇਆ ਫੌਜੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਨੇਰੇ ਉਤੇ ਆ ਕੇ ਇਕ ਕਾਂ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਮਾਤਾ, ਯੇਹ ਕਿਆ ਜਾਨਵਰ ਹੈ?” ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਪੁੱਤ ਇਹ ਉਹੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ‘ਚੋਂ ਰੋਟੀ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫੌਜੀ ਬੋਲਿਆ: ‘ਅੱਛਾ, ਅੱਛਾ, ਯੇ ਕਊਆ ਹੈ!” ਭਾਵ ਫੌਜੀ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਾਂ ਨੂੰ ਕਊਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ!
ਲਕਸ਼ਮਣਨ ਨਰਾਇਣਨ ਨੇ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਾਲੇ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਣਖੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਚਿੱਤਰਿਆ। (ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ। ਅਮੂਮਨ ਕਾਲੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਣ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬੱਗੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ-ਲਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਨਿਰੂਪਮਾ ਦੀਦੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।) Something titled 'Bovine....'.
1967 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੱਸੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਿੱਕਰ ਉਤੇ ਕਾਂ-ਕਾਂਉਣੀ ਨੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅੰਡੇ ਦਿੱਤੇ, ਬੱਚੇ ਕੱਢੇ। ਚਾਰ। ਮੈਥੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕ ਦਿਨ ਕਿੱਕਰ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।ਉਥੋਂ ਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਣ ਸਾਰ ਮੈਂ ਛੋਟੇ ਕਸੀਏ ਨਾਲ ਇਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਟੇ ਲਾਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਂ-ਕਾਉਣੀ ਨੇ ਬਥੇਰਾ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ, ਕਿੱਕਰ ਉਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇ ਠੁੰਗਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ ਡਰਿਆ ਕਰਦੇ ਨੇ? ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਧਾਨਕੀਆਂ ਘਾਹ ਖੋਤ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਝੋਲੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿੰਦੇ-ਝੱਟੇ ਝੋਲੀ ਨਾਲ ਦੇ ਖਾਲ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਢੇਰੀ ਉਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਕ ਇਕ ਧੜ ਅਤੇ ਇਕ ਇਕ ਸਿਰ ਚਾਰਾਂ ਧਾਨਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਕੱਲੀ ਇਕੱਲੀ ਨੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠ ਕੇ ‘ਤਮਾਸ਼ਾ’ ਦੇਖਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲ਼ਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਦੌੜ ਗਏ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਅਣਭੋਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ 1967 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਉਸ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂਨੂੰ ਪਿਛਲੇ 43 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। (ਉਹ ਕਿੱਕਰ ਵੱਢ ਕੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਟਾਹਲੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਵੱਟ ਉਤੇ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੀ। ਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਸੀ ਉਸ ਟਾਹਲੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ।)
ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਦੋ ਕੌਨੀਫਰਸ (Conifers) (ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਕਹਾਂਗਾ) ਦੇ ਦਰਖਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਦੋ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਸਨ। ਬੱਚੇ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਸਨ ਦੋਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ। ਕਾਂਉਣੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਇਕ ਕਾਂ ਪਹਿਰੇ ‘ਤੇ ਬਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਚੋਗਾ ਚੁਗਣ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਨਿਊਜ਼ ਰੂਮ ‘ਚੋਂ ਆਪਣੇ ਕੁਆਰਟਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਕਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਗੰਜੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਠੁੰਗਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਹ 1967 ਵਾਲੇ ਘੱਲੂ-ਘਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ‘ਚੋ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!
ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲ ਲਿਆ।
Wednesday, May 19, 2010
ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਲੇਹ-ਲਦਾਖ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਈ 2005 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।ਮੇਰੀ ਮਿਆਦ ਮਈ 2006 ਵਿਚ (+ਛੁੱਟੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ) ਬਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਲਾਉਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬਣ ਅਫਸਰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਅਫਸਰ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬਣ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੈਣ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਭੈਣ ਜੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਬੇਚਾਰੀ ਦੇ ਕੋਈ ਸਕਾ ਭਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ!
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੱਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲਾਉਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਲੇਹ ਵਿੱਚ। (ਉਹਦੇ ਬੱਚੇ, ਮੇਰੇ ਭਾਣਜੇ, ਜਿਉਣ) ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, ‘ਗੁਰਮੇਲ, ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ, ਉੱਚਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?’
ਗੱਲ ਉਹੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਲੇਹ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬੀ-ਕਬਾਬੀ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਏ ਬਗੈਰ ਉਥੇ ਮੈਦਾਨੀ ਪੰਛੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਮਨਫੀ 24 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ! (ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਬੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੰਖਿਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।)
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੈਰਾ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਂ, ਕਬਾਬੀ ਹਾਂ, ਲੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਡੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਵਧੀਕੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਹੇ ਬਿਣ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਔਗੁਣ ਹਨ ਮੇਰੇ ਵਿਚ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ਼ ਕਹੇ ਕਿ ਮੇਰੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਵੱਲ ਗੁਰਮੇਲ ਮੈਲ਼ੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਝਾਕਿਆ, ਮੈਂ ਕੁਚਲਾ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
ਹਾਂ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਬਾਰੇ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬੜਾ ਭੁਲੱਕੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। (ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਮਰਹੂਮ ਹਮਨਵਾ/ਹਮਪਿਆਲਾ ਦਲਬੀਰ ਨੇ ਵੀ ਭੁਲੱਕੜ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ)। ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਆਸ ਪਾਸ ਵਿਚਰਦੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਲਰਕ ਤੱਕ ਕੰਮ ਪੈਣ ਉਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ‘ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕੀ ਹੈ?’। ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਨਹੀਂ। ਅਗਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਉਤੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿੱਕਲ ਪਿਆ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ। ਸੈਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਝੁੰਬੀ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ! ਸੈਕਟਰ 7 ਅਤੇ 26 ਨੂੰ ਵੰਡਦੀ ਸੜਕ ਉਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਬੇਸੁਧ, ਬੇਜ਼ਾਰ! ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ ,ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਕਟਰ 20-30 ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰਤ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਇਹ ਤਾਂ 20-30 ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਹਨ।‘ ਅੰਦਰੋਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ: ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਜਵਾਬ: ਗੁਰਮੇਲ ਸਰਾ। ਸਵਾਲ: ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੈਕਟਰ 7 ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਥੇ ਕੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦੈਂ? ਕਿਉਂ ਕਿ ਸਵੇਰ-ਸਵੇਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਲੰਡੂ ਜਿਹਾ ਪਜ਼ਾਮਾ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਦਿੱਖ ਕਿਸੇ ਭਿਖਾਰੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਅੱਗੜ-ਪਿੱਛੜ ਤਿੰਨ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਰੋਕੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ 7 ਸੈਕਟਰ ਲੈ ਜਾਉ, ਸਾਲ਼ੇ ਤਿੰਨੇ ਕਹਿਣ: ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ। ਆਖਿਰ ਚੌਥਾ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ।
(19.05.2010)
ਲੇਹ-ਲਦਾਖ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਈ 2005 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।ਮੇਰੀ ਮਿਆਦ ਮਈ 2006 ਵਿਚ (+ਛੁੱਟੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ) ਬਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਲਾਉਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬਣ ਅਫਸਰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਅਫਸਰ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬਣ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੈਣ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਭੈਣ ਜੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਬੇਚਾਰੀ ਦੇ ਕੋਈ ਸਕਾ ਭਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ!
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੱਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲਾਉਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਲੇਹ ਵਿੱਚ। (ਉਹਦੇ ਬੱਚੇ, ਮੇਰੇ ਭਾਣਜੇ, ਜਿਉਣ) ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, ‘ਗੁਰਮੇਲ, ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ, ਉੱਚਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?’
ਗੱਲ ਉਹੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਲੇਹ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬੀ-ਕਬਾਬੀ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਏ ਬਗੈਰ ਉਥੇ ਮੈਦਾਨੀ ਪੰਛੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਮਨਫੀ 24 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ! (ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਬੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੰਖਿਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।)
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੈਰਾ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਂ, ਕਬਾਬੀ ਹਾਂ, ਲੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਡੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਵਧੀਕੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਹੇ ਬਿਣ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਔਗੁਣ ਹਨ ਮੇਰੇ ਵਿਚ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ਼ ਕਹੇ ਕਿ ਮੇਰੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਵੱਲ ਗੁਰਮੇਲ ਮੈਲ਼ੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਝਾਕਿਆ, ਮੈਂ ਕੁਚਲਾ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
ਹਾਂ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਬਾਰੇ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬੜਾ ਭੁਲੱਕੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। (ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਮਰਹੂਮ ਹਮਨਵਾ/ਹਮਪਿਆਲਾ ਦਲਬੀਰ ਨੇ ਵੀ ਭੁਲੱਕੜ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ)। ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਆਸ ਪਾਸ ਵਿਚਰਦੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਲਰਕ ਤੱਕ ਕੰਮ ਪੈਣ ਉਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ‘ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਨਾਂਅ ਕੀ ਹੈ?’। ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਨਹੀਂ। ਅਗਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਉਤੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿੱਕਲ ਪਿਆ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ। ਸੈਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਝੁੰਬੀ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ! ਸੈਕਟਰ 7 ਅਤੇ 26 ਨੂੰ ਵੰਡਦੀ ਸੜਕ ਉਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਬੇਸੁਧ, ਬੇਜ਼ਾਰ! ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ ,ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਕਟਰ 20-30 ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰਤ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਇਹ ਤਾਂ 20-30 ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਹਨ।‘ ਅੰਦਰੋਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ: ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਜਵਾਬ: ਗੁਰਮੇਲ ਸਰਾ। ਸਵਾਲ: ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੈਕਟਰ 7 ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਥੇ ਕੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦੈਂ? ਕਿਉਂ ਕਿ ਸਵੇਰ-ਸਵੇਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਲੰਡੂ ਜਿਹਾ ਪਜ਼ਾਮਾ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਦਿੱਖ ਕਿਸੇ ਭਿਖਾਰੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਅੱਗੜ-ਪਿੱਛੜ ਤਿੰਨ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਰੋਕੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ 7 ਸੈਕਟਰ ਲੈ ਜਾਉ, ਸਾਲ਼ੇ ਤਿੰਨੇ ਕਹਿਣ: ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ। ਆਖਿਰ ਚੌਥਾ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ।
(19.05.2010)
Subscribe to:
Posts (Atom)
